การท่องเที่ยวเชิงสร้างสรรค์ อำเภอพิมาย จังหวัดนครราชสีมา

ข้อมูลเบื้องต้นของอำเภอพิมาย

ประวัติความเป็นมา

             ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 15 – 16 อาณาจักรขอมแห่งเมืองพระนครได้แผ่อิทธิพลเข้ามาสู่ดินแดนอีสานใต้มากขึ้นและได้ขยายเขตอำนาจไปถึงเมืองเสมา (อำเภอสูงเนินในปัจจุบัน) เมืองพิมายจึงกลายเป็นฐานการขยายอำนาจของขอม โดยขยายอำนาจออกไปทางทิศเหนือของอีสานจนถึงลาว และทางทิศตะวันตกในเขตลุ่มน้ำป่าสักและแม่น้ำเจ้าพระยา ในช่วงนั้นขอมได้สร้างปราสาทหลายสิบแห่งทั่วดินแดนอีสานใต้ เช่น ปราสาทหินพิมาย เป็นต้น  

             พุทธศตวรรษที่ 16 ในสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 1 (พ.ศ. 1553 - 1593) พบจารึกเรียกเมืองพิมายว่าภีระปุระ ซึ่งแปลว่า นครแห่งความเข้มแข็ง ครั้นถึงพุทธศตวรรษที่ 17 – 18 อาณาจักรขอมก็สามารถครองความยิ่งใหญ่ในดินแดนแหลมทองได้สำเร็จเมืองพิมายหรือที่รู้จักกันในนามวิมายปุระ (วิ-มา-ยะ-ปุระ) ก็มีฐานะเป็นหัวเมืองสำคัญและเป็นศูนย์กลางอำนาจของขอมในดินแดนภาคอีสานคู่กับลวปุระหรือลโวทยปุระ (ละโว้หรือลพบุรี) ซึ่งเป็นศูนย์อำนาจของขอมในภาคกลางและภาคเหนือของไทย จนกระทั่งถือกำหนดราชวงศ์มหิธรปุระแห่งลุ่มน้ำมูล เข้าไปมีอำนาจปกครองอาณาจักรขอมและเริ่มก่อสร้างปราสาทหินพิมายในรัชสมัยพระเจ้าชัยสรมันที่ 6 (พ.ศ. 1623 – 1650) เพื่อให้เป็นศาสนสถานเพื่อสืบทอดพระพุทธศาสนานิกายมหายานซึ่งนับถือในดินแดนแห่งนี้มายาวนาน และแล้วเสร็จสมบูรณ์ในรัชสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7

             ภายหลังสิ้นรัชสมัยของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 อาณาจักรขอมเริ่มเสื่อมอำนาจลง หัวเมืองหลายแห่งเริ่มรวมตัวกันเพื่อก่อตั้งอาณาจักรใหม่ เช่น อาณาจักสุโขทัย อาณาจักรล้านนา อาณาจักรศรีอยุธยา อาณาจักรล้านช้าง เป็นต้น ในช่วงกรุงสุโขทัยเป็นราชธานีระหว่างปี พ.ศ. 1800 – 1893 เมืองพิมายยังคงอยู่ในเขตอำนาจการปกครองของอาณาจักรขอมและยังเป็นศูนย์อำนาจการปกครองของขอมในดินแดนภาคอีสาน ต่อมาในปีพ.ศ. 1895 สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 (พระเจ้าอู่ทอง) ยกทัพเข้าตีนครธมจนแตกพ่ายและยึดดินแดนแผ่นดินสูงในเขตอีสานใต้ไว้ได้ เมืองพิมายและพื้นที่ในเขตอีสานใต้จึงเข้ามาอยู่ในราชอาณาจักรไทยนับตั้งแต่ พ.ศ. 1895 เป็นต้นมา เมื่ออำเภอพิมายเข้ามาอยู่ในอำนาจของกรุงศรีอยุธยาชื่อวิมายะคงเรียกเพี้ยนมาเป็นพิมายะ ต่อมาก็เรียกว่า พิมายมาจนถึงทุกวันนี้ (น่าจะหมายถึงพิมานหรือวิมาน)

             ในช่วงสมัยรัตนโกสินทร์เป็นราชธานี พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงโปรดเกล้าฯ ตั้งพระพิมาย (ปิ่น) ขึ้นเป็นเจ้าพระยานครราชสีมาปกครองในเขต 5 เมือง ได้แก่ เมืองชัยภูมิ เมืองจันทึก เมืองพิมาย เมืองบุรีรัมย์และเมืองนางรอง ต่อมาในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 5 โปรดเกล้าฯให้จัดรูปแบบการปกครองเป็นแบบมณฑลเทศาภิบาล (พ.ศ. 2435) และต่อมาเมือง พิมายจึงถูกลดฐานะเป็นอำเภอ ในปี พ.ศ. 2443 โดยมีขุนขจิตสารกรรม ตำแหน่งนายอำเภอคนแรก เมื่อปี พ.ศ.2454 สมเด็จพระศรีพัชรินทราฯ พระบรมราชินีนาถ ในรัชกาลที่ 5 หรือ สมเด็จพันปีหลวง ได้เสด็จประพาสเมืองพิมาย และได้เสด็จพักผ่อนที่ไทรงาม คณะกรมการเมืองพิมายได้พร้อมกันรับเสด็จ โดยจัดสถานที่ประทับที่ลำน้ำตลาด ซึ่งเรียกว่า “วังเก่า” และได้ปรับปรุงถนนสายต่าง ๆ ในบริเวณที่ตั้งอำเภอ ให้สะอาดสวยงามเป็นจำนวนทั้งสิ้น 6 สาย และได้ตั้งชื่อถนนเพื่อเป็นการเฉลิมพระเกียรติ คือ ถนนจอมสุดาเสด็จ ถนนวนปรางค์ ถนนอนันทจินดา ถนนบูชายันต์ ถนนราชชนนี และถนนจวนเก่า ปี พ.ศ.2457 ได้สร้างที่ว่าการอำเภอพิมาย บริเวณด้านตะวันออกเฉียงเหนือด้านใต้ของปราสาทหินพิมาย และทางราชการได้ติดคำว่า “เมือง” ออกเมื่อปี พ.ศ.2483 และให้เรียกว่า “อำเภอพิมาย” จนถึงปัจจุบัน

รายการอ้างอิง
สมหมาย แก้วเพ็ชร. (2556). เล่าเรื่องเมืองพิมาย. นครราชสีมา. อัดสำเนา.

ข้อมูลด้านสถิติ

อำเภอพิมาย จังหวัดนครราชสีมา มีข้อมูลด้านสถิติ ดังนี้
             พื้นที่ 896.9 ตร.กม.
             ประชากร 129,849 คน (พ.ศ. 2555)
             ความหนาแน่นของประชากร 144.77 คน/ตร.กม.



แผนผังประสาทหินพิมาย


ปราสาทหินพิมาย


ประติมากรรมพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพิมาย


อาณาจักรสุโขทัย


พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว


ที่ว่าการอำเภอพิมายในอดีต